1800 – 1899

Bergen in 1820

De geschiedenis van de gemeente Bergen begint in de jaren 1798-1800. Eeuwen voordien hebben in dit gebied echter al mensen gewoond. Dit wordt o.a. bevestigd door het bestaan van de reeds in de dertiende eeuw genoemde parochies Afferden, Bergen, Heijen…

Notaris Roersch 1828

Als je het kerkhof van Afferden oploopt, valt het oog direct op een hoog grafmonument aan de rechterzijde. Het is een oud graf en de (vernieuwde) plaquette vermeldt de namen van notaris Roersch, zijn echtgenote en hun dochter.Dorpsarchief kerkhof notaris Roersch 2016De notaris heette voluit Frans Philip Albert Roersch en is in 1800 geboren in Roermond. In 1828 wordt de naam Roersch als notaris van Afferden voor het eerst genoemd. Het notarishuis staat dan op de plaats waar nu bakkerij Van den Bergh gevestigd is met daarnaast de “Notarisstraat”. In 1854 overlijdt Frans Roersch waarna lange tijd geen notaris in Afferden werkzaam is.
Dochter Carelina overlijdt in 1851 op 15-jarige leeftijd en Louise Vervoort overlijdt op 72-jarige leeftijd in 1885 in Venlo.

In 1887 wordt notaris Teulings in Afferden benoemd die in 1891 wordt overgeplaatst naar Gennep. We lezen dan dat “de door deze benoeming ontstane notarieele vacature te Afferden, gemeente Bergen, onvervuld zal blijven”. Hiermee komt een einde aan het notariaat in Afferden.

De thans in Afferden woonachtige familie Roersch stamt af van notaris Frans Roersch: Carolus Roersch 1834 – 1896, Wilhelm Roersch 1878 – 1962, Louis Roersch 1921 – 2004.

FacebooktwitterFacebooktwitter

Ansichtkaarten 1885-1905

dorpsarchief_ansichtkaartenAls midden negentiende eeuw de fotografie wordt ontdekt, verschijnen de eerste ansichtkaarten. Aanvankelijk met aan de voorzijde een afbeelding en aan de achterzijde de adressering. Het schrijven van een bericht is dan nog niet toegestaan. Dit heeft te maken met de lage frankeerwaarde, een bericht is duurder. Enige tijd later wordt de achterzijde in tweeën gedeeld: een zijde voor de adressering en de andere zijde voor het bericht. Lange tijd worden deze kaarten vooral als vakantiegroet verstuurd. Door de komst van internet worden er tegenwoordig steeds minder kaarten verstuurd. De aanvankelijk als souvenir verstuurde kaarten worden jaren later gewilde verzamelobjecten en geven een prachtig beeld van het verleden.

Uit deze beginperiode van de ansichtkaart zijn ook kaarten van Afferden bekend. Dat is niet toevallig. In 1850 wordt op huisnummer B62 (Gening) Lambertus Perolles geboren. Nadat hij, ook in Afferden, in 1885 is getrouwd, opent hij in Gennep een fotoatelier. Aangezien hij ook een fervent fietser is, trekt hij er geregeld op uit om in de omgeving foto’s te maken, die hij veelal als ansichtkaarten verkoopt. Zo zijn er uit de periode 1885 tot ca. 1905 in totaal zes ansichtkaarten van Afferden bekend. Op een van deze kaarten staat een fiets, waarschijnlijk van de fotograaf.

Informatie: boek Lambertus Perolles 1850-1929, Wiel van Dinter
Foto’s: collectie Sjaak van Dijk, Heijen

FacebooktwitterFacebooktwitter

Einde Franse Tijd

In 2015 wordt de Slag bij Waterloo herdacht. Op 18 juni 1815 wordt het leger van Napoleon definitief verslagen en komt een einde aan de Franse tijd. Tijdens deze periode is onze woonomgeving vanaf 1794 bezet door Franse troepen. Deze tijd in de nasleep van de Franse Revolutie heeft grote veranderingen met zich meegebracht waarbij de rol van de adel wordt teruggedrongen en de heerlijke rechten (van de kasteelheer) worden afgeschaft.dorpsarchief-bevolkingslijstEr vindt een bestuurlijke hervorming naar Frans model plaats en het gebied van de heerlijkheden Heijen, Afferden en Well-Bergen gaat in 1800 op in de mairie ofwel gemeente Bergen. Er wordt een burgerlijke stand ingesteld en een burgemeester benoemd.

Voor de burgerlijke stand wordt in 1810 een bevolkingslijst van de gemeente Bergen samengesteld: de huizen krijgen een nummer, straatnamen zijn nog niet officieel ingevoerd. Verder worden vermeld: gehuwde personen man/vrouw met leeftijd (gezinshoofd is vet gedrukt), beroep en zonen, familielid en/of knecht met vermelding van leeftijd, dochters, familielid en/of dienstmeid met vermelding van leeftijd, weduwe of weduwnaar met vermelding van leeftijd en aantal personen per huis.

Hier de eerste pagina van deze lijst van Afferden. Als beroep wordt vaak cultivateur (boer) genoemd, maar de meeste mensen waren journalier (dagloner).

In totaal staan 744 personen op de lijst, dat is dan uit Afferden inclusief Heukelom, Bleijenbeek, de Vrij en Siebengewald.

FacebooktwitterFacebooktwitter

Twee nieuwe parochies na 1860

oude kerk

Tot het gebied, dat in 1800 is samengevoegd tot de mairie ofwel gemeente Bergen, behoorden de parochies Afferden, Bergen, Heijen en Well. Omdat hier vrijwel iedereen katholiek was hebben deze parochies veel invloed gehad op het maatschappelijk leven in deze streek. Ook na 1800 zullen de inwoners veelal meer betrokkenheid hebben gehad met hun parochie dan met hun gemeente.

 

De kerstening
Voor het gebied ten oosten van de Maas wordt aangenomen dat de kerstening ofwel bekering van de heidense bevolking is begonnen omstreeks het einde van de zevende eeuw. Dit was de tijd dat de Frankische geloofsprediker St. Lambertus en St. Willibrord met Schotse en Ierse monniken in het Maasgebied met grote inzet gewerkt hebben. Ter afsluiting van hun bekeringswerk zijn in dit gebied ook de eerste kerkjes gebouwd.

 

De kerkelijke organisatie
In een register van het aartsdiakonaat Xanten uit de jaren 1258-1291 zijn als parochies, behorende tot het dekenaat Straelen o.a. genoemd Afferden, Arcen, Bergen, Gennep, Heijen en Well. Dit is de eerste officiele vermelding van de vier parochies, behorende tot de latere gemeente Bergen. In de kerkelijke organisatie behoorde het gebied tussen Maas en Rijn vele jaren tot het aartsdiakonaat Xanten, onderdeel van het aartsbisdom Keulen. Eeuwenlang is Xanten in dit gebied een belangrijk kerkelijk en cultureel Centrum geweest. Bij de oprichting van het bisdom Roermond in 1559 zijn de parochies van Opper Gelder daarbij ingedeeld. Dit gold dus ook voor Afferden, Bergen en Well. Voor de Kleefse plaatsen Heijen, Gennep en Ottersum is er toen niets veranderd. Deze bleven met Xanten behoren tot het aartsbisdom Keulen. In de Franse tijd zijn beide bisdommen opgeheven. Hiervoor in de plaats kwam toen voor ons woongebied het bisdom Aken.
kerk_verwoest

De verwoeste kerk van Afferden gezien vanaf het huidige kerkplein.

 

Twee nieuwe parochies na 1860

Voor de Siebengewalders was de afstand naar de eigen parochiekerk te Afferden een probleem. Daarom gingen zij vaak ter kerke in Hassum of bij de Gaesdonck. Daarom is er lang geijverd, o.a. door pastoor Messemaeckers uit Afferden, om een kerk te krijgen voor het uitgestrekte gebied van Siebengewald, waar sedert 1843 wel een school maar geen godshuis was. Dit heeft uiteindelijk geleid tot de oprichting van een eigen parochie, waar ondanks de nodige financiële problemen in 1869 een kerkgebouw gereed gekomen is.

Wellerlooi is vroeger een gehucht geweest, dat behoorde tot het dorp en de parochie Well. De Catharinakapel te Wellerlooi werd in de vorige eeuw wel regelmatig door de geestelijkheid van Well gebruikt voor kerkelijke diensten maar dit kon het verlangen naar een eigen volwaardige voorziening niet wegnemen. Deze kwam in zicht toen in de jaren tachtig hiervoor plannen werden gemaakt voor een nieuwbouw naar het model van de toen nog nieuwe kerk van de Smakt. In 1888 was de kerk van het rectoraat gereed, dat in 1894 als parochie Wellerlooi een gelijkwaardige plaats heeft gekregen tussen de vijf andere parochies van de gemeente Bergen.

 

De trieste balans van 1945

Na het einde van de Tweede Wereldoorlog kon men de balans gaan opmaken van de gevolgen van de hier gestreden felle strijd. Op 1 mei 1945 telde het bisdom Roermond 270 parochiekerken, waarvan er 117 in meerdere of mindere mate oorlogsschade hadden opgelopen. Hiervan waren 50 kerken onherstelbaar verwoest of zo zwaar beschadigd dat nieuwbouw noodzakelijk was. Tot deze laatste categorie behoorden de zes parochiekerken in de gemeente Bergen.

Na de bevrijding is hier in noodkerken voor een periode van vijf tot dertien jaren tijdelijk onderdak gevonden. Uiteindelijk is deze voorziening in elke parochie door een nieuw kerkgebouw vervangen. Dit is achtereenvolgens gebeurd te Bergen in 1950, te Wellerlooi in 1953, te Heijen in 1955, te Siebengewald in 1956 en te Well en Afferden in 1958.

FacebooktwitterFacebooktwitter

Grensgeschillen Afferden en Goch

De huidige grens met Duitsland is in 1815 bepaald. Voor die tijd waren grenzen niet altijd zo precies vastgelegd. Zo ook in deze omgeving van Afferden tussen de Heerlijkheid Bleijenbeek en het Niederamt (district) Goch. In de middeleeuwen en nog lange tijd daarna werd hierover getwist. Er speelden allerlei belangen, vooral van economische aard. Tussen Afferden en Goch lagen uitgestrekte heide- en veengebieden en het was niet altijd duidelijk aan wie deze toebehoorden. Wie mocht er zijn schapen laten grazen en wie mocht er turf steken. Er is sprake van het ‘Afferdener Venn’ waarbij ‘Venn’ hier betrekking heeft op een veengebied op delen waarvan Goch aanspraak maakte.

In het boek Geschichte der Familie Schenk von Nydeggen van Heinrich Ferber uit 1860 staat beschreven dat er meer geschillen tussen Afferden en Goch bestonden: “Er woonde eens een vrouw op de Afferdse hei, die haar kind in Afferden wilde laten dopen. De rechter van Goch en enige burgers verschenen bij haar, haalden het kind uit het huis en brachten het naar Goch voor de doop. De woning zou op Gochse grond staan en vandaar de maatregel. Eens stierf een kind voor het klooster Gaesdonck. De vader wilde het op het Afferdse kerkhof laten begraven omdat het kind naar zijn mening op Afferds gebied gestorven was. Het gericht van Hülm dreigde met zware boeten. Hij zou in de gevangenis opgesloten worden als hij het kind in Afferden liet begraven. Daarop haalden de gerechtslieden van Hülm het kind uit het huis, bonden het op een paard en begroeven het te Hülm.”

FacebooktwitterFacebooktwitter

Tolheffing

Het heffen van tol op wegen is niet alleen een hedendaags thema. In de 19e eeuw was ook al sprake van tolheffing. Zo ook op wegen in de gemeente Bergen. De taak van de gemeente was niet alleen wegen aan te leggen maar deze ook te onderhouden. Tolheffing diende (zoals nu ook in de huidige Duitse plannen) ter verkrijging van de daarvoor benodigde middelen. De gemeente heeft dit destijds gedaan op de Weezerweg in Well en de weg van Afferden naar Siebengewald. Het tolrecht op deze wegen werd telkens voor drie of zes jaren verpacht. De pachters mochten het tolrecht innen terwijl de pachtsommen aan de gemeente ten goede kwamen. Bij het toenemende verkeer omstreeks 1900 is een einde gekomen aan de tolheffing zowel op rijks- als op gemeentewegen.

Op de 19e eeuwse kaart zien we de aanduiding voor de tolheffing op de weg van Afferden naar Siebengewald.

FacebooktwitterFacebooktwitter

Huisnummers en straatnaamgeving

oude huisnummers
Het huisnummer van de woning die vroeger op de hoek van de Veerweg en de Dorpsstraat stond. Het huis is in 1994 afgebroken.

De opzet van de gemeentelijke administratie was in de eerste helft van de vorige eeuw (19e eeuw, DA) nog heel primitief. Geleidelijk is getracht dit te verbeteren. Zo heeft de raad in 1819 besloten alle panden in de gemeente te voorzien van een huisnummer. De overweging daarbij was dat het anders vaak moeilijk was huizen op afgelegen plekken te vinden. De nummers werden gegeven zonder een nadere aanduiding van wijk of straat. Verfmeester Johannes Jumet te Afferden kreeg de opdracht deze nummers aan te brengen terwijl de bewoners de daaraan verbonden kosten zelf moesten betalen. Hiervan waren de armlastigen echter vrijgesteld.

Het in 1819 ingevoerde gebrekkige systeem van huisnummering is ongewijzigd gebleven totdat de gemeente in 1879 een wijkindeling heeft gekregen. Daarbij is aan elk nummer een letter toegevoegd. Heijen werd wijk A, Afferden wijk B, Siebengewald wijk C, Bergen wijk D en Well wijk E. Wellerlooi werd toen nog gezien als een onderdeel van Well. Omstreeks 1900 was Wellerlooi echter uitgegroeid tot een dorp met eigen voorzieningen. De wijkindeling is toen aangepast door aan de huisnummers van die plaats de letter F toe te voegen.

Na 1945 werd steeds duidelijker dat de bestaande wijkindeling aan vervanging toe was. Mede doordat na 1945 in elk van de dorpen veel was gebouwd, voldeed het systeem van 1879, waarbij men volstond met de aanduiding van een letter, gevolgd door een nummer, niet meer. Daarom heeft de gemeenteraad op 31 mei 1955 besloten de straatnaamgeving in te voeren. Behalve voor de nieuwe woonkern van Bergen zijn daarbij honderd namen gekozen voor straten in en buiten de woonkernen. Deze namen zijn ontleend aan het kadaster en vooral aan in de omgangstaal reeds gebruikte aanduidingen.

FacebooktwitterFacebooktwitter

Mariakapel 1895

In een boekje met de titel ‘Het Limburgsch Afferden en zijn Kruiskapelletje’ van M.J. Janssen uit 1894 wordt de Kapel van Onze Lieve Vrouw van Zeven Smarten als volgt beschreven:

Op drie minuten afstands van de parochiekerk ter rechterzijde van den tegenwoordige rijksweg Venlo-Nijmegen, ter plaatse kadastraal bekend ‘op de Meling’ (oudtijds ‘de Millingh’) werd het kapelletje in vierkanten of kruisvorm opgetrokken, zoover men kan nagaan in het najaar 1687 of wat waarschijnlijker is in het voorjaar 1688.

’t Is deze bouw welke thans nog bestaat en op onze plaat wordt voorgesteld. Klein in omvang, beslaat de grondslag slechts de geringe oppervlakte van twintig centiaren, terwijl de breedte der kruisarmen 2,25 meter bedraagt en de twee raampjes met een rond bovenvenstertje het noodige licht aanbrengen. Het geheel is opgetrokken van gewonen baksteen of brikken, met leiendak voorzien, waarop een torentje waarin het oud klokje Amore Passionis 1612, de oorspronkelijke devotie verkondigt. Het weervaantje in top, met de woorden Ave Maria, slingert dien Engelengroet de vier windstreken rond. Van buiten wit bepleisterd met zwart omboordsel valt den bezoeker terstond in het oog, dat echter ook weldra bespeurt, hier geen architectonische schoonheid aan te zullen treffen.

Het opschrift op het oude klokje verwijst naar de oorspronkelijke toewijding, het lijden van Christus. In deze kleine kapel, die in de 19e eeuw werd gewit, werden vroeger ook missen opgedragen. Vele Afferdse gelovigen zullen dan ook buiten hebben moeten staan. Ook om deze reden liet pastoor W. Berden (1907-1934) in 1909 vóór het oude kruiskapelletje een nieuwe kapel bouwen, die op 4 april 1910 werd ingezegend.

FacebooktwitterFacebooktwitter