Berichtenarchief oude kerk

Twee nieuwe parochies na 1860

oude kerk

Tot het gebied, dat in 1800 is samengevoegd tot de mairie ofwel gemeente Bergen, behoorden de parochies Afferden, Bergen, Heijen en Well. Omdat hier vrijwel iedereen katholiek was hebben deze parochies veel invloed gehad op het maatschappelijk leven in deze streek. Ook na 1800 zullen de inwoners veelal meer betrokkenheid hebben gehad met hun parochie dan met hun gemeente.

 

De kerstening
Voor het gebied ten oosten van de Maas wordt aangenomen dat de kerstening ofwel bekering van de heidense bevolking is begonnen omstreeks het einde van de zevende eeuw. Dit was de tijd dat de Frankische geloofsprediker St. Lambertus en St. Willibrord met Schotse en Ierse monniken in het Maasgebied met grote inzet gewerkt hebben. Ter afsluiting van hun bekeringswerk zijn in dit gebied ook de eerste kerkjes gebouwd.

 

De kerkelijke organisatie
In een register van het aartsdiakonaat Xanten uit de jaren 1258-1291 zijn als parochies, behorende tot het dekenaat Straelen o.a. genoemd Afferden, Arcen, Bergen, Gennep, Heijen en Well. Dit is de eerste officiele vermelding van de vier parochies, behorende tot de latere gemeente Bergen. In de kerkelijke organisatie behoorde het gebied tussen Maas en Rijn vele jaren tot het aartsdiakonaat Xanten, onderdeel van het aartsbisdom Keulen. Eeuwenlang is Xanten in dit gebied een belangrijk kerkelijk en cultureel Centrum geweest. Bij de oprichting van het bisdom Roermond in 1559 zijn de parochies van Opper Gelder daarbij ingedeeld. Dit gold dus ook voor Afferden, Bergen en Well. Voor de Kleefse plaatsen Heijen, Gennep en Ottersum is er toen niets veranderd. Deze bleven met Xanten behoren tot het aartsbisdom Keulen. In de Franse tijd zijn beide bisdommen opgeheven. Hiervoor in de plaats kwam toen voor ons woongebied het bisdom Aken.
kerk_verwoest

De verwoeste kerk van Afferden gezien vanaf het huidige kerkplein.

 

Twee nieuwe parochies na 1860

Voor de Siebengewalders was de afstand naar de eigen parochiekerk te Afferden een probleem. Daarom gingen zij vaak ter kerke in Hassum of bij de Gaesdonck. Daarom is er lang geijverd, o.a. door pastoor Messemaeckers uit Afferden, om een kerk te krijgen voor het uitgestrekte gebied van Siebengewald, waar sedert 1843 wel een school maar geen godshuis was. Dit heeft uiteindelijk geleid tot de oprichting van een eigen parochie, waar ondanks de nodige financiële problemen in 1869 een kerkgebouw gereed gekomen is.

Wellerlooi is vroeger een gehucht geweest, dat behoorde tot het dorp en de parochie Well. De Catharinakapel te Wellerlooi werd in de vorige eeuw wel regelmatig door de geestelijkheid van Well gebruikt voor kerkelijke diensten maar dit kon het verlangen naar een eigen volwaardige voorziening niet wegnemen. Deze kwam in zicht toen in de jaren tachtig hiervoor plannen werden gemaakt voor een nieuwbouw naar het model van de toen nog nieuwe kerk van de Smakt. In 1888 was de kerk van het rectoraat gereed, dat in 1894 als parochie Wellerlooi een gelijkwaardige plaats heeft gekregen tussen de vijf andere parochies van de gemeente Bergen.

 

De trieste balans van 1945

Na het einde van de Tweede Wereldoorlog kon men de balans gaan opmaken van de gevolgen van de hier gestreden felle strijd. Op 1 mei 1945 telde het bisdom Roermond 270 parochiekerken, waarvan er 117 in meerdere of mindere mate oorlogsschade hadden opgelopen. Hiervan waren 50 kerken onherstelbaar verwoest of zo zwaar beschadigd dat nieuwbouw noodzakelijk was. Tot deze laatste categorie behoorden de zes parochiekerken in de gemeente Bergen.

Na de bevrijding is hier in noodkerken voor een periode van vijf tot dertien jaren tijdelijk onderdak gevonden. Uiteindelijk is deze voorziening in elke parochie door een nieuw kerkgebouw vervangen. Dit is achtereenvolgens gebeurd te Bergen in 1950, te Wellerlooi in 1953, te Heijen in 1955, te Siebengewald in 1956 en te Well en Afferden in 1958.

De oude parochiekerken

bouwtekening oude kerk

Tekeningen van de bouwgeschiedenis van de oude kerk van Afferden uit 1928. In de legenda de bouwstadia van de kerk met als oudste gedeelte de fundamenten van de oude toren uit de 13e eeuw (VIII). XVA verwijst naar het eerste gedeelte van de 15e eeuw.

 

De oude parochiekerken

De eerste kerk van Well is waarschijnlijk gebouwd omstreeks het jaar 1000. De patroon van de kerk wijst op een nauwe band met de St. Vitusabdij van Mönchengladbach, die in de middeleeuwen veel grond te Well in bezit had. Tijdens de tachtigjarige oorlog is het Wellse godshuis verwoest. In het begin van de zeventiende eeuw is de kerk herbouwd, die in het midden van de negentiende eeuw – met uitzondering van het oude priesterkoor – is vervangen door een kerk in waterstaatsstijl (een bouwtrant uit de negentiende eeuw).

Het is nog een strijdvraag of de parochie Bergen een afscheiding is van de parochie Well of dat het omgekeerde het geval is geweest. In elk geval bestond de parochie van Bergen reeds aan het einde van de dertiende eeuw. De plaats van het vroegere godshuis wordt nog gemarkeerd door de oude toren op het kerkhof te Bergen. In de loop van de tijd hebben hier achtereenvolgens verschillende kerkgebouwen gestaan zowel in gotische als in romaanse stijl. Van het vroegere gebouw is alleen de toren bewaard gebleven nadat Bergen in 1932 een nieuwe grotere parochiekerk had gekregen.

Te Afferden heeft op de plaats van de huidige kerk reeds in de tiende of de elfde eeuw een klein godshuis gestaan. De kerk uit de twaalfde eeuw is omstreeks 1500 door een gotische kerk vervangen. Deze is in 1607 afgebrand en daarna in dezelfde stijl herbouwd. In 1853 is dit gebouw uitgebreid met twee zijbeuken.

Ofschoon de officiële vermelding van de parochie Heijen dateert uit de dertiende eeuw is het waarschijnlijk dat deze reeds eerder is gesticht, misschien reeds in de negende eeuw. Sedert 1450 heeft er een gotisch kerkgebouw gestaan, dat in 1852 met behoud van het oude priesterkoor is vervangen door een gebouw in waterstaatsstijl.

De oude kerktoren

Opgravingen hebben aangetoond dat rond 1000 op de plaats waar nu de kerk staat een stenen kerkje is gebouwd. Voor dit kerkje werd rond 1200 de tot heden bewaard gebleven Romaanse toren gebouwd. Het benedenstuk is gemetseld van ijzeroerhoudende steenbrokken die afkomstig zijn uit de Maasvallei. Daarboven zijn later in de dertiende eeuw een geleding van mergelblokken en in de vijftiende eeuw een geleding van baksteen aangebracht. De geleding boven het vlakke onderstuk is versierd met door rondboogjes met elkaar verbonden verticale muurbanden. In de derde geleding zijn bij de restauratie in 1958 galmgaten met rondbogen aangebracht. Toen is de toren ook van het pleisterwerk ontdaan.

De toren doet sinds 2008 dienst als rouwkapel. Wat nu de ingang van de kapel is, was vroeger de ingang van de kerk. Het was toen ook een tweedelige deur waarbij vooral het rechtergedeelte werd gebruikt (zoals op de foto te zien is), aangezien de dorpel vooral rechts is afgesleten.

Oude kerk vanaf de Rijksweg gezien 1943

Een oude ansicht van net voor de Tweede Wereldoorlog vanaf de nieuwe rijksweg.

Voor 1936 heette de Dorpsstraat de Rijksweg. Als je oude berichten leest, lijken er meerdere redenen voor de aanleg van de rijksweg om Afferden te zijn geweest. Na het hoogwater in 1926 werd de noodzaak van een dijk ter bescherming van Afferden weer eens onderstreept. Het toenemende verkeer door de Dorpsstraat waar ook nog de tramlijn liep, zorgde voor gevaarlijke situaties. De huidige economische crisis wordt weleens vergeleken met de crisis in de jaren dertig van de vorige eeuw. De enorme werkloosheid had in die tijd echter veel ernstigere maatschappelijke problemen met grote armoede tot gevolg. Om het grote leger werklozen actief te houden en een karig loon te bieden, werden in het kader van werkverschaffing projecten gerealiseerd. Een van die projecten was destijds de aanleg van de nieuwe rijksweg.

In oktober 1934 wordt in de krant gemeld dat onder toezicht van de Nederlandse Heidemaatschappij voor ca. 150 werklozen ruim een jaar werk zal worden verschaft.

Eind 1936 is de weg gereed en ook de tramlijn volgt de nieuwe weg. In december 1936 staat in de krant: “Nog enkele dagen en het geheele verkeer zal zijn omgelegd, wat een groote stilte in ons dorp met zich zal brengen”.

Ergerlijk vandalisme bij de oude kerk

In het historische tijdschrift de Maasgouw stond in 1949 het volgende bericht:

ERGERLIJK VANDALISME

Wij wezen reeds eerder op de gevaren, die de prachtige oude dorpskerk van het Noordlimburgse Afferden bedreigen. Een ongehoord geval van vandalisme noopt ons nogmaals daarop terug te komen.

Toen wij in de zomer van 1945 deze kerk bezochten, was zij, ofschoon door granaatinslagen beschadigd, toch nog betrekkelijk goed bewaard. Het dak was nog goeddeels aanwezig en de meeste gewelven waren ongeschonden.

Wij hebben enkele jaren later, door een alarmerend bericht van deskundige geestelijke zijde attent gemaakt, opnieuw deze kerk bezocht. Niet alleen bemerkten wij toen, dat het gehele dak met de gewelven verdwenen was, maar dat ook de zeer merkwaardige gebeeldhouwde kraagstenen in het priesterkoor met ruw geweld vernield waren. Zij waren blijkbaar met een zwaar werktuig, een voorhamer of een houweel uit de muur geslagen. Deze kraagstenen dateerden ten dele uit de 2e helft der 15e eeuw, de andere, met groteske koppen versierd, waren enkele tientallen jaren jonger.

Wij aarzelen niet een dergelijk onnodig vandalisme te kwalificeren als ergerlijk en misdadig. De instanties, die met de hoede over deze kerk, thans kerkruïne, belast zijn – en wij bedoelen hier zeer uitdrukkelijk niet ’s Rijks Monumentenzorg – mogen beseffen, dat door hun nalatigheid iets is geschied, dat in een beschaafd land niet meer denkbaar mocht zijn!

J. J. M. T.

Gezicht op Afferden rond 1910

Een gezicht op Afferden rond 1910 vanaf het winterbed van de Maas met de weilanden van de Heerenwaard.

De foto is gemaakt op de plaats waar vóór 1400 het kasteel “Huis Afferden” was gesitueerd. Volgens in 1913 uitgevoerd onderzoek bestond het complex uit een burcht en een voorburcht omgeven door een gracht. Deze gracht stond in verbinding met de Eckeltse Beek die hier toen stroomde, zoals op de foto te zien is. In die tijd waren de contouren van het kasteel nog in het landschap zichtbaar.

Het Gening in 1949

Links op de foto de winkel van Piet Honig. Hij verkocht levensmiddelen, artikelen voor de sportvisserij en zaden. In de jaren 80 is de winkel gesloten en tot woonruimte verbouwd.

Lange tijd stond op de achtergevel het opschrift “Levensmiddelen”, gericht aan de voorbijvarende schippers. Zij moesten vroeger wachten voor de sluis bij Sambeek en konden dan in Afferden boodschappen doen.

Op de achtergrond het gezicht op Afferden met het zustershuis en de oude, door de oorlog zwaar beschadigde kerk.

Interieur oude kerk

Het rijk versierde interieur van de oude kerk van Afferden. Deze gotische kerk is omstreeks 1500 gebouwd. In de eeuwen daarna heeft de kerk vele veranderingen ondergaan, maar de oorspronkelijke stijl bleef behouden.

Toen de kerk in de Tweede Wereldoorlog zwaar werd beschadigd, is nog overwogen de oude kerk te herbouwen. Vooral vanwege het gotische priesterkoor met het monumentale altaar. Aangezien de oude kerk echter slechts 285 zitplaatsen had en destijds eigenlijk te klein was voor de 1700 parochianen, werd toch besloten een nieuwe kerk te bouwen.

Bij de bouw is rekening gehouden met de terugplaatsing van het bewaard gebleven oude albasten altaar.

Wat opvalt zijn de (te) grote beelden van de kerkpatronen Cosmas en Damianus aan weerszijden van het altaar. Deze zijn bij de plaatsing van het altaar in 1973 niet meer gebruikt.

Oude grafsteen

De achterzijde van de vooroorlogse kerk van Afferden.

Tot 1850 bevond het kerkhof zich rondom de kerk. Op de foto zien we nog enkele oude graven van dit kerkhof.

Bij graafwerkzaamheden zijn onlangs delen van een oude grafsteen te voorschijn gekomen (afbeelding rechtsboven). In het historische tijdschrift de Maasgouw uit 1897 stond deze beschrijving van enkele graven van het oude kerkhof van Afferden, opgetekend door J. Janssen, kapelaan te Well. De beschrijving lijkt bij de gevonden grafsteen te horen (de kleine grafsteen op de foto voor een steunbeer van de kerk).